Kiedy zatrudnić prywatnego detektywa w sprawie karnej?
Kiedy prywatny detektyw może pomóc w sprawie karnej Poznaj właściwy moment, zakres legalnych działań i znaczenie niezależnej weryfikacji faktów.
Telefon najczęściej pojawia się za późno.
Kilka miesięcy po zdarzeniu.
Monitoring został nadpisany. Świadkowie zmienili numery telefonów. Lokal przebudowano. Samochód naprawiono. Korespondencja została usunięta. Osoby uczestniczące w zdarzeniu wielokrotnie omawiały sprawę i zaczęły powtarzać jedną, wspólnie ułożoną wersję.
Klient mówi:
Policja prowadzi postępowanie, ale chciałbym sprawdzić jeszcze jeden trop.
Albo:
Sprawę umorzono, a ja nadal nie wiem, co naprawdę się wydarzyło.
Prywatnego detektywa nie zatrudnia się po to, aby zastąpił Policję, prokuratora, obrońcę albo pełnomocnika.
Jego zadaniem może być niezależne uzyskiwanie, porządkowanie i weryfikowanie informacji o osobach, przedmiotach i zdarzeniach – wyłącznie w formach i zakresie niezastrzeżonych dla organów państwa. Ustawa wprost zalicza do usług detektywistycznych zbieranie informacji w sprawie, w której toczy się postępowanie karne, przy czym organ prowadzący albo nadzorujący postępowanie nie może być zleceniodawcą takiej usługi.
Najważniejsze pytanie brzmi:
Czy w sprawie istnieje konkretna luka informacyjna, którą można jeszcze legalnie sprawdzić
Detektyw nie prowadzi prywatnego śledztwa zamiast państwa
Postępowanie karne jest prowadzone przez uprawnione organy. To one mogą między innymi dokonywać przeszukań, zatrzymywać rzeczy, przesłuchiwać w trybie procesowym, żądać danych objętych określonymi tajemnicami, stosować środki przymusu i prowadzić zastrzeżone czynności operacyjno-rozpoznawcze.
Detektyw nie może korzystać ze środków technicznych, metod ani czynności operacyjno-rozpoznawczych zastrzeżonych dla uprawnionych organów. Ma również obowiązek odmówić wykonania czynności niezgodnej z prawem lub nieetycznej oraz sprawdzać zgodność z prawdą uzyskanych informacji.
Dlatego prawidłowe zlecenie nie powinno brzmieć:
Proszę udowodnić, że ten człowiek jest sprawcą.
Powinno brzmieć:
Proszę sprawdzić, czy dostępne fakty potwierdzają albo podważają określoną wersję wydarzeń.
Siedem momentów, w których pomoc detektywa może mieć znaczenie
Bezpośrednio po zdarzeniu
Największą wartość ma czas.
W pierwszych godzinach albo dniach mogą jeszcze istnieć nagrania z prywatnego monitoringu, ślady widoczne w miejscu, osoby pamiętające szczegóły, pojazdy i przedmioty w niezmienionym stanie, publiczne publikacje, wiadomości i materiały cyfrowe oraz naturalna chronologia zachowania uczestników.
Nie oznacza to, że detektyw powinien zabezpieczać ślady zastrzeżone dla organów albo ingerować w miejsce zdarzenia.
Może jednak pomóc szybko ustalić, gdzie znajdowały się kamery, kto mógł widzieć zdarzenie, jakie materiały należy niezwłocznie wskazać Policji lub prokuratorowi, które informacje są zagrożone utratą oraz jakie osoby i miejsca wymagają sprawdzenia.
Im wcześniej zostanie sporządzona mapa źródeł, tym mniejsze ryzyko, że ważny materiał zniknie przed podjęciem formalnej czynności.
Gdy oficjalna wersja opiera się głównie na jednej relacji
Sprawa może zależeć od zeznań albo wyjaśnień jednej osoby.
Nie oznacza to, że relacja jest nieprawdziwa.
Warto jednak sprawdzić, czy osoba mogła widzieć to, co opisuje, gdzie dokładnie się znajdowała, jakie panowały warunki, czy jej relacja zmieniała się w czasie, czy istnieją źródła niezależne, czy chronologia jest możliwa oraz czy posiadała wiedzę, której nie mogła uzyskać w deklarowany sposób.
Kodeks postępowania karnego zakłada, że podstawą rozstrzygnięć powinny być prawdziwe ustalenia faktyczne, a organy mają uwzględniać okoliczności zarówno korzystne, jak i niekorzystne dla oskarżonego. Dowody podlegają ocenie w powiązaniu z całym materiałem, zasadami rozumowania, wiedzą i doświadczeniem życiowym.
Gdy występują niewyjaśnione sprzeczności
Przykładem może być sytuacja, w której dwie osoby wskazują inną godzinę, zapis połączeń nie odpowiada przedstawionej chronologii, świadek opisuje miejsce inaczej, niż wyglądało w danym okresie, uczestnik twierdzi, że nie znał określonej osoby, choć wcześniej utrzymywał z nią regularny kontakt, przedstawiona trasa nie mieści się w dostępnej przerwie czasowej albo dokument powstał w innym czasie, niż deklarowano.
Jedna sprzeczność może wynikać z pamięci, stresu albo zwykłej pomyłki.
Kilka powiązanych rozbieżności może wskazywać, że wersja wymaga ponownej analizy.
Gdy postępowanie pomija konkretny trop
Klient często mówi:
Nikt nie sprawdził tej osoby.
Sama frustracja nie wystarcza.
Trzeba ustalić, dlaczego osoba jest istotna, jaką posiadała wiedzę, jaki miała związek ze zdarzeniem, czy istnieje konkretny materiał wskazujący na potrzebę weryfikacji oraz co dokładnie można jeszcze sprawdzić.
Detektyw nie powinien tworzyć teorii wyłącznie dlatego, że dany trop nie został wcześniej rozwinięty.
Może natomiast ustalić fakty potrzebne pełnomocnikowi do sformułowania precyzyjnego wniosku dowodowego.
Po odmowie wszczęcia albo umorzeniu postępowania
Umorzenie nie oznacza automatycznie, że pokrzywdzony się myli.
Może oznaczać między innymi, że nie potwierdzono popełnienia czynu, nie zgromadzono danych pozwalających kontynuować sprawę, nie ustalono sprawcy albo dostępne materiały nie dawały wystarczających podstaw do konkretnego wniosku.
Niezależna analiza może pomóc odpowiedzieć, czego rzeczywiście brakuje, czy istnieją niewykorzystane źródła, czy materiał został prawidłowo uporządkowany, czy pojawiły się nowe okoliczności, czy wersję klienta można sprawdzić obiektywnie i czy dalsze działania mają realne uzasadnienie.
Czasami prawidłowym wynikiem analizy jest stwierdzenie:
Nie odnaleziono materiału potwierdzającego wskazaną hipotezę.
Gdy oskarżony lub podejrzany wskazuje alibi albo alternatywny przebieg
Obrona nie powinna opierać się wyłącznie na zdaniu:
Nie mogłem tego zrobić.
Trzeba ustalić miejsce, czas, trasę, osoby, dokumenty, urządzenia, transakcje, nagrania oraz zachowanie bezpośrednio przed i po zdarzeniu.
Detektyw może pomóc w dotarciu do legalnie dostępnych źródeł i uporządkowaniu chronologii.
Nie powinien namawiać ludzi do przyjęcia określonej wersji, tworzyć pozornych dokumentów, ukrywać materiału niekorzystnego ani instruować świadka, jak ma zeznawać.
Gdy sprawa jest stara, ale pojawił się nowy punkt zaczepienia
Po latach nadal można czasem odnaleźć dawnych świadków, archiwalne publikacje, nieanalizowane fotografie, dokumenty przechowywane przez osoby prywatne, nowe powiązania, informacje o późniejszym zachowaniu uczestników i cyfrowe kopie dawnych materiałów.
Trzeba jednak uwzględnić ograniczenia. Pamięć słabnie, relacje uczestników mogą się wzajemnie przenikać, miejsca się zmieniają, część danych przestaje istnieć, a dokumenty tracą pierwotny kontekst.
Stara sprawa wymaga większej ostrożności, a nie większej pewności.
Kiedy zatrudnienie detektywa nie ma sensu
Nie ma sensu, gdy klient oczekuje jedynie potwierdzenia swojej teorii, gdy potrzebna jest przede wszystkim pomoc prawna, gdy oczekiwane działania są nielegalne albo gdy nie istnieje konkretne pytanie badawcze.
Zlecenie „proszę sprawdzić wszystko” prowadzi do wysokich kosztów i niskiej wartości.
Znacznie lepsze są pytania konkretne, dotyczące możliwości obserwacji, trasy, czasu, istnienia monitoringu, autentyczności fotografii albo zakresu wiedzy świadka.
Co przygotować przed pierwszą rozmową
Na początku wystarczy jednozdaniowy opis zdarzenia, status procesowy klienta, etap postępowania, najważniejsza luka, wykaz istniejącego materiału i informacja o pilności.
Jak powinno wyglądać zlecenie
Prawidłowy zakres może obejmować analizę materiału przekazanego przez klienta, stworzenie chronologii, wskazanie sprzeczności i luk, ustalenie legalnie dostępnych źródeł, próbę dotarcia do określonych osób, weryfikację miejsca i warunków obserwacyjnych, zabezpieczenie ogólnodostępnych materiałów, przygotowanie raportu i przekazanie ustaleń pełnomocnikowi.
Nie należy obiecywać wykrycia sprawcy, odnalezienia każdego świadka, uzyskania danych chronionych, zmiany decyzji prokuratora ani dopuszczenia każdego materiału przez sąd.
Raport detektywistyczny w sprawie karnej
Detektyw ma obowiązek sporządzić końcowe pisemne sprawozdanie zawierające opis stanu faktycznego, datę rozpoczęcia, zakres i przebieg czynności oraz datę ich zakończenia. Ma też obowiązek zachować w tajemnicy źródła informacji i okoliczności sprawy, z możliwością zwolnienia z tajemnicy na zasadach określonych w procedurze karnej.
Dobry raport powinien czytelnie oddzielać fakty potwierdzone, relacje, wnioski, hipotezy i ograniczenia.
Modelowy przypadek: pobicie przed klubem
Mężczyzna został oskarżony o udział w pobiciu. Obciążający świadek twierdził, że widział go bezpośrednio przed wejściem do lokalu.
Zakres zlecenia obejmował sprawdzenie warunków obserwacyjnych, odtworzenie trasy oskarżonego, ustalenie innych osób obecnych w pobliżu oraz sprawdzenie dostępnych nagrań z dalszych punktów.
Miejsce wskazane przez świadka było oddzielone od wejścia zaparkowanymi pojazdami, reklamą lokalu, grupą osób oczekujących i słabym oświetleniem. Świadek mógł widzieć fragment sylwetki, ale nie całą twarz.
Odnaleziono materiał pokazujący pojazd, którym oskarżony odjeżdżał z innego miejsca przed czasem zdarzenia. Przejazd pomiędzy lokalizacjami był teoretycznie możliwy, lecz wymagałby natychmiastowego wyjazdu i przyjazdu bezpośrednio przed zdarzeniem.
Ustalono także osobę stojącą przed lokalem. Nie rozpoznała oskarżonego, ale potwierdziła, że sprawcy mieli podobny ubiór.
Uczciwy wniosek:
Analiza nie wykluczyła całkowicie możliwości obecności oskarżonego. Wykazała jednak ograniczone możliwości identyfikacyjne głównego świadka oraz brak niezależnego potwierdzenia rozpoznania. Dodatkowy materiał zawęził czas, w którym oskarżony mógł dotrzeć na miejsce, ale nie stanowił pełnego alibi.
Przykład ma charakter modelowy.
Komentarz Dawida Kuciela
Detektywa w sprawie karnej należy zatrudnić wtedy, gdy istnieje konkretna informacja, osoba, miejsce albo wersja wydarzeń, którą można jeszcze sprawdzić.
Nie wchodzę w rolę Policji ani prokuratora. Nie prowadzę procesowego przesłuchania i nie wydaję wyroku.
Moją pracą jest ustalenie, co da się potwierdzić, co da się wykluczyć, czego wcześniej nie sprawdzono i gdzie kończy się fakt, a zaczyna przekonanie uczestnika sprawy.
Powiązane materiały
Jeżeli ten temat dotyczy Twojej sytuacji, zobacz również:
Artykuł porządkuje zagadnienie. Zakres działań zawsze powinien wynikać z celu, dostępnych informacji i realnej sytuacji klienta.