Kiedy wiadomości, telefony i obserwowanie stają się uporczywym nękaniem?

Jedna niechciana wiadomość zwykle nie jest stalkingiem.

Jedno połączenie po rozstaniu również nie musi oznaczać przestępstwa.

Nawet przypadkowe spotkanie pod miejscem pracy może być wyłącznie przypadkiem.

Problem polega na tym, że stalking prawie nigdy nie składa się z jednego spektakularnego działania.

Najczęściej tworzą go dziesiątki pozornie niewielkich zdarzeń:

wiadomości, telefony, komentarze, nowe profile, wizyty, obserwowanie, przesyłki, kontakt z rodziną i pojawianie się w miejscach, w których przebywa pokrzywdzony.

Każde zachowanie oceniane osobno może wydawać się niewystarczające.

Dopiero ich częstotliwość, ciągłość, cel i skutek pozwalają ocenić, czy doszło do uporczywego nękania.

Co wynika z art. 190a Kodeksu karnego

Zgodnie z art. 190a § 1 Kodeksu karnego stalking polega na uporczywym nękaniu innej osoby lub osoby dla niej najbliższej, które wywołuje uzasadnione okolicznościami poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia albo istotnie narusza prywatność.

Aby mówić o odpowiedzialności z tego przepisu, należy więc analizować dwa podstawowe elementy:

uporczywe zachowanie sprawcy oraz skutek wywołany po stronie pokrzywdzonego.

Sama duża liczba wiadomości może nie wystarczyć, jeżeli nie zostanie pokazany kontekst.

Z drugiej strony stalking może przybrać formę wielu różnych zachowań, z których żadne samo w sobie nie wydaje się szczególnie poważne.

Ustawa nie określa minimalnej liczby wiadomości

Nie istnieje prosty próg:

dziesięć wiadomości to konflikt, a jedenasta to stalking.

Art. 190a Kodeksu karnego nie wskazuje minimalnej liczby telefonów, wiadomości ani dni, po których zachowanie automatycznie staje się przestępstwem.

Znaczenie mają między innymi:

· częstotliwość;

· regularność;

· czas trwania;

· natężenie;

· różnorodność zachowań;

· reakcja na sprzeciw;

· momenty kontaktu;

· treść komunikacji;

· wcześniejsza relacja;

· pojawianie się sprawcy osobiście;

· wpływ na życie pokrzywdzonego.

Pięć wiadomości zawierających informacje wskazujące, że sprawca obserwuje pokrzywdzonego, może mieć większe znaczenie niż sto neutralnych wiadomości wysłanych w ramach rzeczywistej, dwustronnej rozmowy.

Uporczywość oznacza coś więcej niż powtarzalność

Powtarzalność jest ważna, ale nie wyczerpuje pojęcia uporczywości.

Należy sprawdzić, czy sprawca:

· kontynuuje kontakt pomimo sprzeciwu;

· wraca po kolejnych blokadach;

· wykorzystuje nowe numery;

· zakłada nowe konta;

· angażuje inne osoby;

· zmienia formę działania;

· pojawia się osobiście;

· nie respektuje granic;

· prowadzi działania przez dłuższy czas;

· wykazuje szczególną determinację w utrzymaniu kontroli.

Jeżeli pokrzywdzony blokuje numer, a sprawca zaczyna dzwonić z telefonu służbowego, następnie z numeru znajomego, później pisze przez komunikator i pojawia się pod domem, nie są to cztery niezależne sytuacje.

To jeden schemat omijania sprzeciwu.

Czy treść wiadomości musi być agresywna

Nie.

Wiadomości mogą być pozornie spokojne:

„Chcę tylko porozmawiać.”

„Martwię się o ciebie.”

„Widziałem, że wróciłaś później niż zwykle.”

„Zostawiłem coś pod drzwiami.”

Treść pojedynczej wiadomości może nie zawierać groźby.

Jeżeli jednak nadawca nie powinien wiedzieć, gdzie znajduje się pokrzywdzony, a kontakt trwa mimo wielokrotnych próśb o zaprzestanie, wiadomość zyskuje zupełnie inny kontekst.

Nękanie nie musi polegać wyłącznie na obrażaniu albo grożeniu.

Może polegać na stałym przypominaniu pokrzywdzonemu:

„Wiem, gdzie jesteś. Mogę się z tobą skontaktować bez względu na to, czego chcesz.”

Kiedy telefony mogą stać się nękaniem

Przy ocenie połączeń telefonicznych znaczenie mają:

· liczba prób;

· pora dnia i nocy;

· połączenia następujące seriami;

· dzwonienie po zablokowaniu;

· korzystanie z nowych numerów;

· pozostawianie wiadomości głosowych;

· wykonywanie połączeń do rodziny i pracy;

· milczenie po odebraniu;

· groźby;

· kontrolowanie aktywności;

· powtarzanie kontaktu pomimo odmowy.

Jedno połączenie wykonane w rozsądnej porze w sprawie wymagającej kontaktu nie jest tym samym co kilkadziesiąt telefonów w ciągu nocy.

Znaczenie ma również to, czy kontakt jest wzajemny.

Trwający konflikt, w którym obie strony intensywnie do siebie piszą, będzie oceniany inaczej niż jednostronne próby kontaktu podejmowane po jednoznacznym sprzeciwie.

Obserwowanie nie musi odbywać się codziennie

Śledzenie albo pojawianie się w miejscach związanych z pokrzywdzonym może mieć szczególne znaczenie, nawet gdy nie odbywa się każdego dnia.

Należy ocenić:

· skąd sprawca znał miejsce;

· czy miał racjonalny powód obecności;

· czy pojawiał się wielokrotnie;

· czy próbował ukrywać obserwację;

· czy przemieszczał się za pokrzywdzonym;

· czy czekał pod domem;

· czy obserwował miejsce pracy;

· czy kontaktował się bezpośrednio po zaobserwowaniu określonej aktywności;

· czy pojawiał się w różnych miejscach w krótkim czasie;

· czy zachowanie naruszało prywatność.

Sąd Najwyższy w sprawie I KK 279/22 rozpoznawał zachowania obejmujące między innymi nachodzenie pokrzywdzonej w miejscu zamieszkania i pracy oraz wysyłanie wiadomości pomimo jednoznacznego braku zgody na kontakt.

Sąd Najwyższy w sprawie IV KK 437/23 analizował również śledzenie, pojawianie się w miejscu zamieszkania, miejscu pracy i innych miejscach pobytu pokrzywdzonej, liczne wiadomości oraz telefony.

Czy sprawca musi wiedzieć, że pokrzywdzony nie chce kontaktu

Brak zgody może zostać wyrażony bezpośrednio:

„Nie kontaktuj się ze mną.”

Może również wynikać z okoliczności:

· blokowania numerów;

· braku odpowiedzi;

· odmowy spotkania;

· wezwania do opuszczenia miejsca;

· interwencji ochrony;

· zawiadomienia Policji;

· pisma od kancelarii;

· zakazu sądowego;

· wcześniejszych konfliktów.

Najbardziej czytelna jest jednak sytuacja, w której istnieje zachowany, jednoznaczny komunikat kończący kontakt.

Sprawca nie może wtedy wiarygodnie twierdzić, że kolejne setki wiadomości były próbą prowadzenia zwykłej rozmowy.

Legalny cel nie usprawiedliwia każdego sposobu kontaktu

Sprawca może twierdzić:

· że chciał odzyskać pieniądze;

· odebrać rzeczy;

· porozmawiać o dziecku;

· zakończyć sprawę;

· przeprosić;

· przekazać dokument;

· wyjaśnić konflikt;

· ostrzec przed błędem.

Sam cel może być zgodny z prawem.

Nie oznacza to jednak prawa do wielokrotnego nachodzenia, dzwonienia w nocy, śledzenia albo kontaktowania się przez rodzinę.

Sąd Najwyższy w sprawie III KK 266/20 wskazał, że nawet realizowanie celu, który nie zasługuje na negatywną ocenę, może wypełniać znamiona art. 190a § 1 Kodeksu karnego, jeżeli użyte środki stanowią uporczywe nękanie i wywołują przewidziany w przepisie skutek.

Jeżeli kontakt jest rzeczywiście konieczny, można wykorzystać proporcjonalne kanały:

· jedno pismo;

· pełnomocnika;

· e-mail dotyczący konkretnej kwestii;

· formalne wezwanie;

· postępowanie sądowe;

· ustalony kanał komunikacji dotyczący dziecka.

Konieczność przekazania informacji nie uzasadnia pełnej kontroli nad życiem drugiej osoby.

Skutek po stronie pokrzywdzonego

Nie każde uporczywe zachowanie automatycznie wypełni art. 190a § 1 Kodeksu karnego.

Przepis wymaga również wywołania określonego skutku.

Uzasadnione poczucie zagrożenia

Pokrzywdzony obawia się o swoje bezpieczeństwo, a obawa znajduje oparcie w okolicznościach.

Znaczenie mogą mieć wcześniejsza agresja, groźby, śledzenie, znajomość miejsca pobytu, dostęp do domu albo nasilanie się zachowań.

Poczucie poniżenia

Działania sprawcy mogą być ukierunkowane na ośmieszanie, kontrolowanie, kompromitowanie albo publiczne naruszanie godności pokrzywdzonego.

Poczucie udręczenia

Kontakt staje się stałym obciążeniem psychicznym i uniemożliwia normalne funkcjonowanie.

Istotne naruszenie prywatności

Sprawca ingeruje w życie prywatne, obserwuje, kontroluje, śledzi, rozpowszechnia informacje albo pojawia się w kolejnych miejscach związanych z pokrzywdzonym.

Sąd Najwyższy w sprawie I KK 279/22 podkreślił, że przestępstwo uporczywego nękania ma charakter skutkowy. Nie wystarczy więc sama aktywność sprawcy — trzeba ustalić również jeden ze stanów opisanych w przepisie.

Irytacja to nie zawsze stalking

Nie każda nieprzyjemna komunikacja wypełnia znamiona przestępstwa.

Konflikt może być:

· intensywny;

· emocjonalny;

· wzajemny;

· niekulturalny;

· obciążający;

· pełen oskarżeń.

Dopiero dokładna analiza pozwala odróżnić spór od jednostronnego, uporczywego nękania.

Pytania pomocne przy tej ocenie to:

Czy jedna strona konsekwentnie próbuje zakończyć kontakt

Czy druga strona omija kolejne blokady

Czy kontakt dotyczy konkretnej sprawy, czy służy kontroli życia pokrzywdzonego

Czy sprawca pojawia się osobiście

Czy angażuje rodzinę i pracę

Czy zachowania nasilają się

Czy pokrzywdzony zmienia codzienne życie ze strachu lub udręczenia

Czy sprawca zna informacje, których nie powinien posiadać

Od kiedy rozpocząć dokumentowanie

Od pierwszego momentu, w którym kontakt zaczyna budzić realny niepokój.

Nie należy czekać, aż zostanie spełniona określona liczba zdarzeń.

Dokumentacja powinna obejmować:

· wiadomości;

· telefony;

· wizyty;

· obserwowanie;

· przesyłki;

· kontakt z innymi osobami;

· publikacje;

· fałszywe konta;

· naruszenia dostępu do danych;

· reakcję pokrzywdzonego;

· świadków;

· interwencje;

· konsekwencje dla życia codziennego.

Dopiero po czasie może okazać się, które z pierwszych zdarzeń stanowiło początek całego procesu.

Modelowy przykład

Po zakończeniu relacji mężczyzna wysyła byłej partnerce trzy wiadomości z prośbą o spotkanie.

Kobieta odmawia i prosi o brak dalszego kontaktu.

W kolejnych tygodniach mężczyzna:

· wykonuje kilkadziesiąt połączeń;

· korzysta z nowych numerów;

· kontaktuje się z jej siostrą;

· zakłada drugi profil;

· pojawia się pod siłownią;

· czeka pod miejscem pracy;

· przesyła zdjęcie jej samochodu;

· zostawia list pod drzwiami;

· informuje, że wie, z kim się spotyka.

Żadne z tych działań nie powinno być oceniane w oderwaniu od pozostałych.

Materiał pokazuje, że po jednoznacznym sprzeciwie sprawca systematycznie zmieniał kanały kontaktu, zdobywał informacje o codziennym życiu pokrzywdzonej i pojawiał się w miejscach jej pobytu.

To właśnie taki ciąg zdarzeń powinien zostać przedstawiony organom ścigania.

Komentarz Dawida Kuciela

Ludzie pytają:

„Ile wiadomości musi wysłać stalker?”

Nie ma jednej liczby.

Dla mnie najważniejsze jest to, co dzieje się po słowie „nie”.

Czy sprawca kończy kontakt

Czy wraca z innego numeru

Czy zakłada nowe konto

Czy zaczyna pojawiać się pod domem i pracą

Czy próbuje dotrzeć przez rodzinę

Stalking zaczyna być widoczny wtedy, gdy przestajemy analizować każdą wiadomość osobno i zaczynamy obserwować cały schemat.

Podsumowanie

Wiadomości, telefony i obserwowanie mogą stać się uporczywym nękaniem, gdy tworzą powtarzalny, niechciany i konsekwentnie kontynuowany sposób ingerowania w życie drugiej osoby.

Nie decyduje jedna wiadomość ani jeden telefon.

Znaczenie ma:

cała sekwencja zachowań, reakcja na sprzeciw, intensywność działania oraz skutek wywołany u pokrzywdzonego.

Granica zostaje przekroczona nie wtedy, gdy kontakt staje się po prostu irytujący, lecz wtedy, gdy zaczyna realnie odbierać drugiej osobie poczucie bezpieczeństwa, prywatność i możliwość normalnego funkcjonowania.

Powiązane materiały

Jeżeli ten temat dotyczy Twojej sytuacji, zobacz również:

• Bezpieczeństwo biznesu i analiza informacji
• Na czym polega OSINT - Biały wywiad
• Ukryte rejestratory dźwięku – gdzie mogą zostać zamontowane i jak są wykrywane